Ombudsdienst Justitie

Criminelen, van oplichters tot drugshandelaars, verdienen in ons land jaarlijks naar schatting 7 à 12 miljard euro. Toch krijgt België de monsterwinsten van deze criminele organisaties nauwelijks te pakken. Het gerecht zou amper 1 procent van dat misdaadgeld recupereren.

Zo hebben alle witwasmeldingen van de voorbije vijf jaar slechts geleid tot de verbeurdverklaring van 8,6 miljoen euro met 4,6 miljoen euro aan boetes. Bij het Brusselse parket, dat de helft van de witwasmeldingen krijgt, leidde slechts 2,6 procent van de meldingen tot een veroordeling. 56 procent werd zonder gevolg geklasseerd.

Ook de cijfers van Douane en Accijnzen zijn verontrustend. In 2010 heeft Douane en Accijnzen slechts acht illegale pakketten cash geld ontdekt over heel België, en dit terwijl geweten is dat criminele organisaties meer en meer hun geld vervoeren langs de weg en via havens. Binnenkort zou de douane een speurhond krijgen die geld kan ruiken, maar er komt maar één hond voor heel het land. Op sommige plaatsen wordt zelfs nooit gecontroleerd.

Bovendien komt het voor dat zelfs veroordeelde criminelen het misdaadgeld wel mogen houden omdat de verjaringstermijn voor inbeslagnames te kort zou zijn.

Naar aanleiding van een reeks gewelddadige incidenten in de metro luidt de Brusselse metropolitie nogmaals de alarmbel. Volgens de spoorwegpolitie zijn ze met te weinig om in de Brusselse metro’s en de stations te patrouilleren.

De spoorwegpolitie telt op dit moment 204 agenten. Iets meer dan de helft daarvan werkt in de metro. 25 vacatures geraken niet ingevuld. Van een uitbreiding van het korps, hetgeen in de nasleep van de zaak Van Holsbeeck door de ministerraad was beloofd, is nog geen werk gemaakt. En dat terwijl het aantal dieftallen met geweld er snel toeneemt.

Resultaat is dat de metropolitie van het ene incident naar het andere holt en processen-verbaal soms maanden blijven liggen voordat ze worden afgewerkt. Actief op zoek gaan naar drugs of mensenhandel zit er niet in. Lichtere feiten, zoals drugsgebruik, worden zelfs nog nauwelijks vastgesteld.

Meer dan een jaar nadat de Brusselse vrederechter Isabelle Brandon en haar griffier André Bellemans in volle zittingszaal werden dood geschoten door een geesteszieke, wachten de vrederechters nog steeds op de beloofde extra beveiliging.

Zo werd er afgesproken om overal waar nodig alarmknoppen en camera’s te hangen. Uit budgettaire overwegingen zouden deze in eerste instantie enkel in een aantal risico-vredegerechten komen. Maar ook daar wachten de rechters er nog altijd op. Het zou de inspectie van Financiën zijn die dit contract niet wil goedkeuren.

Onlangs werd de vrederechter van Schaarbeek nog met de dood bedreigd.

Om de rechter de mogelijkheid te geven de meest passende straf op te leggen en om, in tijden van overvolle gevangenissen, ervoor te zorgen dat ieder misdrijf een gevolg heeft, werd voor bepaalde veroordelingen het systeem van de werkstraffen in het leven geroepen. Dit houdt in dat de veroordeelde klusjes uitvoert bij zorginstellingen, clubs, verenigingen of overheidsdiensten. Nu blijkt dat niet alleen de gevangenissen overvol zitten, maar dat ook voor de werkstraffen er niet genoeg capaciteit is.

Van de 10.530 keren dat er een werkstraf werd uitgesproken in 2010, werd 20 procent niet of slechts gedeeltelijk uitgevoerd. Eén van de redenen is dat er simpelweg te weinig plaatsen zijn om de werkstraf uit te voeren. In 2010 waren er slechts 5.000 plaatsen, voor 10.000 werkstraffen. Over wat er gebeurt wanneer een werkstraf niet wordt uitgevoerd bestaat geen duidelijkheid.

Op vijf en zes september 2011 legde het personeel van het Nationaal Centrum voor Elektronisch Toezicht collectief het werk neer. Het NCET is de dienst die enkelbanden aansluit bij mensen die hun straf thuis mogen uitzitten en technische interventies uitvoert wanneer deze niet blijken te werken.

De reden van hun ongenoegen is het personeelsgebrek én een slechte verdeelsleutel van de Franstalige en Nederlandstalige werkkrachten. Terwijl het aantal enkelbanden blijft toenemen, wordt de personeelsformatie niet navenant aangepast. Bovendien is de verhouding onder het personeel 60 procent Franstalig en 40 procent Nederlandstalig, terwijl dit bij de dragers van enkelbanden net omgekeerd is. De Franstaligen probeerden hun Nederlandstalige collega’s wel in de mate van het mogelijke bij te springen, maar ook dit blijkt niet meer houdbaar.

De situatie is reeds lang gekend en werd eerder al meermaals aangekaart. Op korte termijn zouden er nu twee personeelsleden bij komen, zal er worden gestreefd naar een beter taalevenwicht en naar een verfijning van de verschillende procedures.

Op 13 oktober 2011 zijn in Gent eindelijk de bouwwerken gestart van een nieuw Forensisch Psychiatrisch Centrum (FPC). Dat moet plaats bieden aan 272 geïnterneerden. Geesteszieke mensen die een misdrijf hebben gepleegd, krijgen geen straf maar worden geïnterneerd. Omdat er voor hen in Vlaanderen geen apart centrum bestond, belandden ze de afgelopen jaren toch in de gevangenis, waar ze geen of nauwelijks behandeling kregen. Ons land telt meer dan 4.000 geïnterneerden en 1.096 daarvan verblijven in een gevangenis. Vijf en een half jaar geleden werd daarom beslist tot de bouw van nieuwe Forensisch Psychiatrische Centra in Gent en in Antwerpen.

Alhoewel het gebouw al midden 2014 in gebruik zou worden genomen, is er nog steeds geen duidelijkheid over wie het zal uitbaten. Het uitblijven van een beslissing hierover is problematisch voor de deadline van 2014. Eigenlijk had de uitbater al betrokken moeten worden bij de inrichting van het gebouw. Hij moet ook nog een selectie maken want er zijn slechts 272 plaatsen. De concessiehouder zal eveneens contacten moeten leggen met de reguliere zorgsector, zodat uitstroom mogelijk is, en afspraken maken met ziekenhuizen. Daarenboven zal hij ook tijdig personeel moeten rekruteren. Volgens sommigen is het al te laat om dit allemaal gedaan te krijgen tegen 2014.

Het vredegerecht en de politierechtbank van Sint-Niklaas wachten al een half jaar op nieuw meubilair om de gerenoveerde zalen in de Kazernestraat in gebruik te kunnen nemen. Oorzaak van de vertraging is een misverstand tussen de Regie der Gebouwen en het ministerie van Justitie over wie voor de meubels moet zorgen.

De Regie der Gebouwen stond in voor de renovatie en betaalde hiervoor 400.000 euro. Het blijkt nu dat justitie het meubilair moet leveren. Dit had er in januari 2011 al moeten zijn, maar was begin september nog steeds niet geleverd. Om aan te besteden moeten er drie offertes zijn, maar slechts één firma stelde zich kandidaat. Het ministerie van justitie wacht nu op een advies van de inspectie financiën om te kunnen aanbesteden.

Omdat de verhuis vroeger was gepland zijn voor de politierechtbank van Sint-Niklaas ondertussen wel al meer dan 2.000 dagvaardingen uitgestuurd met de nieuwe zittingszaal als adres. Alhoewel de oude en nieuwe zittingszaal zich in hetzelfde gebouw bevinden, maar een ander huisnummer hebben, kan dit mogelijks aanleiding geven tot het inroepen van een procedurefout. Een dagvaarding moet immers het juiste tijdstip en de juiste plaats bevatten. Een beklaagde zou dit als argument kunnen gebruiken en zeggen dat hij zich heeft aangeboden, maar niemand vond in de zittingzaal.

Op zondag 25 september wisten de Albanees Dritan R. en de Italiaan Carlo S., die celstraffen uitzaten van vijf tot zeven jaar voor diefstallen met geweld, tijdens de avondwandeling te ontsnappen uit de gevangenis van Merksplas. Ze konden over de gevangenismuur klauteren en werden aan de andere kant door medeplichtigen opgewacht. Alhoewel ze verboden zijn in de gevangenis, was alles met behulp van gsm’s zorgvuldig voorbereid. VTM werd door een gedetineerde per gsm ook telefonisch op de hoogte gebracht van de ontsnapping.

Alhoewel de voortvluchtige gevangenen aanvankelijk niet meteen als zware jongens werden omschreven, bleek Dritan R. dat achteraf wel te zijn. Hij wordt in zijn thuisland Albanië verdacht van een dubbele huurmoord op een politieofficier en een uitbater van een sigarettenwinkel. Hij staat ook internationaal geseind voor drugshandel en bankovervallen. In Spanje wordt hij verdacht van zestien brutale overvallen op banken in Barcelona.

Het is ook niet de eerste keer dat Dritan R. ontsnapt uit een gevangenis. In 2003 wist hij in Albanië te ontsnappen uit het politiekantoor waar hij werd vastgehouden voor de dubbele huurmoord. In 2006 werd hij in Nederland opgepakt op vraag van de anti-maffiadienst van Venetië, die de Albanees wilde vervolgen voor betrokkenheid bij internationale drugshandel. Maar ook nu weer slaagde Dritan R. te ontsnappen uit de Italiaanse gevangenis.

Het gevangeniswezen was van dit alles niet op de hoogte. Dritan R. was enkel gekend als veroordeeld voor diefstallen met geweld. Gedetineerden met een risicoprofiel als dat van Dritan R. zouden normaal gezien moeten worden ondergebracht in streng beveiligde gevangenissen en niet in de gevangenis van Merksplas.

Op 30 oktober 2011 kon opnieuw een gedetineerde ontsnappen uit de gevangenis van Merksplas. Deze keer is een Poolse veertiger, die een celstraf van zes maanden uitzat voor diefstallen, er in geslaagd de binnenste tralies van zijn cel door te zagen, de buitenste tralies opzij te wrikken, om vervolgens met aan elkaar geknoopte beddenlakens over de gevangenismuur te klimmen en te voet te ontsnappen. De ontsnapping werd door de cipiers niet opgemerkt omdat er tijdens het weekend minder bewakers in de gevangenis werken. Normaal dienen de gevangenen om het uur te worden gecontroleerd. Ook geen enkele veiligheidscamera heeft de vlucht gefilmd.

Eerder konden op zondag 25 september twee mannen, die veroordeeld waren tot een celstraf van vijf en zeven jaar, tijdens een wandeling over de gevangenismuur klimmen. Aan de andere kant stonden handlangers hen op te wachten. De ontsnapping was met behulp van gsm’s tot in de puntjes voorbereid.

Op 9 oktober ontsnapte eveneens een gevangene tijdens een avondwandeling. Ook hij klom over de muur, maar kwam daarna terecht in de zone tussen de gevangenismuur en de metershoge ijzeren omheining rond de gevangenis. De politie kon hem na een speurtocht opnieuw inrekenen.

In totaal 23 beschuldigden die voor moord of doodslag naar het Brusselse assisenhof werden doorverwezen, zijn onder voorwaarden vrijgelaten in afwachting van hun proces. Oorzaak is de overrompeling van het hoofdstedelijke assisenhof, waar intussen veertig zaken wachten op een aanvangsdatum. De agenda staat vol tot juni 2013.

Jaarlijks kunnen er maximum 26 zaken worden behandeld, op voorwaarde dat er geen monsterprocessen tussenzitten. Gemiddelde wachttijd in ons land is één tot twee jaar maximum, vanaf het moment dat de verdachte wordt doorverwezen naar het assisenhof. In Brussel is de wachttijd tegenwoordig gemiddeld drie tot vier jaar.

Wanneer de kamer van inbeschuldigingstelling bij haar verwijzing oordeelt dat de redelijke termijn van de voorlopige hechtenis voorbij is, zal zij de vrijlating onder voorwaarden bevelen. Wat inmiddels al voor één op de drie beschuldigden gebeurd is.

Onder de 23 vrijgelaten moordverdachten bevinden zich onder meer leden van een Afrikaanse jongerenbende, beschuldigd voor de moord op een rivaal in de zomer van 2008. Ook Victor Borremans, beschuldigd van moord op een man die zijn vriendin in 2009 heeft lastiggevallen, is vrij in afwachting van zijn proces. Ook drie mannen die moeten terechtstaan voor de verkrachting van en moord op een vrouw in Hofstade in 2006, zijn vrij in afwachting van hun proces in mei 2012.

Op 18 oktober 2011 legden vele gerechtstolken spontaan het werk neer. Justitie heeft immers tientallen tolken al een halfjaar niet meer betaald. Sommigen spreken van een betalingsachterstand van negen maanden tot een jaar.

Als reden voor de achterstallige betalingen worden de stijgende gerechtskosten aangehaald. Er zouden veel meer kosten zijn door het stijgend aantal zaken en de kosten zouden ook veel groter zijn door onder meer dure DNA-analyses. Bovendien heeft een nieuw computerprogramma dat de uitbetaling moest vergemakkelijken voor meer chaos gezorgd.

Naar aanleiding van de rellen in Kuregem begin 2010 werd voor deze Anderlechtse wijk een nultolerantie ingevoerd. De politie zou harder optreden tegen iedere vorm van criminaliteit en het gerecht zou de daders sneller bestraffen.

Nu blijkt dat vooral deze laatste schakel het laat afweten. In 2010 werden 28 procedures gestart en in 2011 telde het hoofdstedelijke gerecht tot nu toe amper 62 snelrechtzaken. In Antwerpen, waar ook snelrecht wordt georganiseerd, waren er in de eerste zes maanden van 2011 daarentegen 312 zaken. Gemiddeld worden 19 dossiers per zitting afgehandeld, een derde van het totale aantal Brusselse zaken.

Per week doen in België gemiddeld zeventig mensen aangifte van verkrachting. Negen op de tien slachtoffers doen nog steeds geen aangifte van verkrachting. Van alle aangegeven verkrachtingszaken wordt echter de helft geseponeerd. In vijftig procent van de gevallen omdat er onvoldoende bewijzen zijn, en in bijna twintig procent omdat de dader onbekend is.

Van de meer dan 14.000 verkrachtingszaken die tussen 2006 en 2009 wel ingeleid zijn, is er slechts in 2.601 gevallen een uitspraak geweest. Daarbij werden drie op de vier daders schuldig bevonden.

In totaal werd dus slechts in één op de zeven zaken iemand veroordeeld. Goed 4.500 zaken (één op de drie) uit dezelfde periode is nog in onderzoek.

Ronny Van Crombruggen, een gedetineerde met penitentiair verlof, stak op 28 september 2011 in Idegem een vrouw dood. Het was zijn tweede moord in tien jaar tijd.

Van Crombruggen zat in de gevangenis voor de moord op zijn vriendin die hij in 2000 met een mes om het leven had gebracht. Hij werd hiervoor veroordeeld tot dertig jaar cel.

Opvallend is dat de moeder van Van Crombruggen deze nieuwe tragedie tijdens het assisenproces van haar zoon in 2001 had voorspeld. “Hij zal zeker in herhaling vallen”, aldus de moeder. Tijdens dit assisenproces werd hij getypeerd als een “antisociale, psychopathische persoonlijkheid met paranoïde trekken”. Ook openbaar aanklager Patrick Boyen waarschuwde er de jury herhaaldelijk voor dat Van Crombruggen “een potentiële seriemoordenaar” was en adviseerde “hem zo lang mogelijk op te sluiten.”

Ondanks zijn veroordeling tot dertig jaar cel kwam Van Crombruggen sinds een jaar, tijdens zijn penitentiair verlof, geregeld op bezoek bij zijn tweede slachtoffer. De vrouw deed aan slachtofferhulp en ging ook met gedetineerden spreken in de gevangenis. Op die manier had ze al drie jaar contact met Van Crombruggen. Vanaf volgende week zou zijn penitentiair verlof uitgebreid worden. Dan zou hij dagelijks de gevangenis mogen verlaten om er enkel nog de nacht door te brengen.

De bouw van een nieuwe gevangenis in Dendermonde, die midden 2013 operationeel moet zijn, dreigt vertraging op te lopen. Met peperdure schadeclaims tot gevolg. Normaal gezien moest op 12 oktober 2011 met de bouw worden gestart. Dit is echter niet gebeurd. Oorzaak is een kluwen aan procedures die niet in orde zijn. Zo schorste de Raad van State, na een klacht van een lokale actiegroep, het provinciaal ruimtelijk uitvoeringsplan (PRUP) op 12 augustus 2011. In november 2009 was er ook al een schorsing geweest.

Ondanks het ontbreken van de nodige vergunningen heeft de minister van Justitie al op 28 juni 2011 het contract voor de bouw van de gevangenis in Dendermonde ondertekend met de bouwgroep BAM PPP. Nochtans was het negatief advies van de auditeur bij de Raad van State al op 20 juni voorhanden. “Een berekend risico”, zo verklaarde de minister van Justitie. Want het contract voorziet ook in schadevergoedingen voor de aannemer wanneer niet tijdig met de werken kan worden gestart. Alhoewel er de eerste twee maanden geen schadevergoedingen moeten worden betaald, bedragen ze daarna ongeveer 10.000 euro per dag. Later stijgen die sommen nog.

De gevangenis van Verviers staat op instorten. Bij stabilisatiewerken begin 2011 werd vastgesteld dat de toestand van het gebouw, dat dateert uit de negentiende eeuw, veel erger was dan gedacht. Gedetineerden kunnen er in bepaalde blokken door de verkruimelende muren ontsnappen. 130 gedetineerden en 200 personeelsleden moeten daardoor tegen eind oktober 2011 overgebracht worden naar de penitentiaire instellingen van Lantin, Hoei, Andenne en Sint-Gillis.

Minister van Justitie de Clerck stelt voor dat de gevangenis volledig wordt afgebroken en er een nieuwe instelling voor 300 gedetineerden wordt gebouwd op hetzelfde terrein. Ondanks het feit dat de problemen met de structuur van de gevangenis van Verviers reeds geruime tijd gekend zijn, maakt de vervanging van de bestaande gevangenis evenwel geen deel uit van het Masterplan gevangenissen. Volgens minister van Justitie De Clerck is voor Verviers nog geen geld voorzien. Een oplossing wordt derhalve niet onmiddellijk verwacht.

Dat er in het onderzoek naar de moord op Annick Van Uytsel één en ander verkeerd is gelopen, werd eerder al duidelijk. Het rapport van het Comité P was ronduit vernietigend voor de Leuvense speurders. “Het gebrek aan leiding en coördinatie in de zaak-Van Uytsel vormde de kroniek van een aangekondigde mislukking. Er was geen teamchef, geen teambeheer, er was niets. Iedere rechercheur werkte afzonderlijk”, aldus het rapport.

De rol van de gerechtelijke leiding in dit dossier werd tot nu toe nog niet onderzocht. Op het proces van Ronald Janssen werd echter duidelijk dat de Leuvense onderzoeksrechter Kristof Van Impe Janssen niet kende als verdachte, terwijl de politie wel degelijk tips over Janssen had binnen gekregen. Ook van het geruzie in zijn speurdersteam blijkt hij amper wat te hebben gemerkt. Van Impe ontdekte het ontslag van zijn teamleider per toeval in de wandelgangen. En hij merkte niet dat de speurders de grondige screening naar mogelijke verdachten lieten verwateren.

Het eerste onderzoek in de zaak rond tapijtgroep Beaulieu dateert van 1990. Vandaag, 21 jaar later, is er nog steeds geen uitspraak in deze grote fraudezaak, maar moet de Belgische staat 22.500 euro schadevergoeding betalen aan Roger De Clerck omdat de rechtszaak die tegen hem is aangespannen te lang duurt.

Het was toenmalig Brussels onderzoeksrechter Bruno Bulté die in 1990 een grootschalig onderzoek startte naar ongeoorloofde staatssteun en fiscale fraude door bedrijven van de tapijtgroep Beaulieu. Via een kluwen van 69 vennootschappen en verschillende offshoreconstructies zou de bedrijvengroep zo’n 400 à 450 miljoen hebben onttrokken aan het oog van de Belgische fiscus. Er volgden 160 huiszoekingen en 904 verhoren. Pas in 2001 wordt Roger De Clerck, na 11 jaar, in verdenking gesteld.

Ook daarna bleef de zaak, en de vele blunders daarin, aanslepen. Het dossier moest onder meer worden vertaald naar het West-Aramees, rechters werden gewraakt, een betrokkene werd zelfs benoemd tot plaatsvervangend rechter in de zaak. Op 19 april 2006 al oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens daarom dat de redelijke termijn voor de rechtsbedeling in deze zaak ruimschoots was overschreden. Roger De Clerck en zijn Libanese zakenpartner dagvaardden daarop de Belgische staat met een eis om schadevergoeding. Op 28 juni 2011 stelde de rechtbank in Kortrijk beide partijen in het gelijk. In september 2011 besliste de Belgische staat hier niet tegen in beroep te gaan, wat betekent dat ze de schadevergoeding van 22.500 euro aan boer De Clerck zal betalen.

Ondertussen is de strafzaak tegen de Beaulieu-groep nog steeds hangende.

Het ziekteverlof bij rechters steeg van 8.411 dagen in 2005 naar 19.706 dagen in 2010. Wat neerkomt op een gemiddelde van acht dagen per rechter.

Er blijkt nogal wat verschil te zitten op het ziekteverzuim tussen de verschillende rechtbanken. Terwijl dit bijvoorbeeld in Mechelen met 165 % toeneemt, kent Tongeren een daling van 60 %. Het ergst blijkt evenwel het ziekteverzuim bij het Hof van Cassatie, waar de cijfers vernegenvoudigd zijn en van 25 naar 229 stegen. Oudenaarde is de koploper bij de ‘normale’ rechtbanken, waar het aantal ziektedagen maal twintig gaat (van 56 naar 980).

Enerzijds is het wel zo dat één langdurig zieke persoon de cijfers grondig kan vertekenen. Maar anderzijds valt ook op te merken dat niet alle ziekteverloven worden doorgegeven aan de administratie en de cijfers dus allicht nog een onderschatting zijn. De tendens naar meer ziekteverzuim valt in ieder geval niet te ontkennen.

Sinds 1 februari 2007 beslissen de strafuitvoeringsrechtbanken over voorwaardelijke invrijheidsstellingen van alle gevangenen die meer dan drie jaar cel kregen. Eigenlijk moesten zij vanaf 1 september 2008 beslissen over alle vervroegde vrijlatingen, ook die van veroordeelden die minder dan drie jaar cel kregen.

In 2008 stelde toenmalig minister van Justitie Jo Vandeurzen die datum echter uit tot 1 september 2012 wegens onvoldoende personeel en onvoldoende plaats om gedetineerden vast te houden als ze niet worden vrijgelaten. Momenteel beslist dus nog altijd de minister van Justitie over de vrijlating van criminelen met straffen onder de drie jaar. In praktijk betekent dit dat zij vrijwel automatisch op één derde van hun straftijd vrij komen.

Vandaag wil huidig justitieminister Stefaan De Clerck de datum van 1 september 2012 opnieuw uitstellen omdat er nog steeds onvoldoende plaatsen en nog steeds onvoldoende personeel beschikbaar is.

Grote fraudeurs aanpakken blijkt ook anno 2011 nog moeilijk voor justitie. Een aanklager heeft in België gemiddeld 1.800 kalenderdagen – bijna vijf jaar – nodig om financiële misdrijven te laten berechten, terwijl het voor andere vormen van ernstige criminaliteit een pak sneller gaat. Het hoeft niet gezegd dat monsterfraudes nog veel later voor de rechtbank belanden. En hoe later, hoe groter de kans op vrijspraken of lage straffen. Bovendien beschikken de verdachte fraudeurs over enorm veel proceduremogelijkheden waar hun advocaten gretig gebruik van maken om de zaak eindeloos te laten aanslepen

Een ander punt waar het mis loopt is de samenwerking tussen de fiscus en het gerecht. Deze bestaat gewoonweg niet. Ook de straffen werken allesbehalve ontmoedigend. Een strafrechter kan maar een boete opleggen van maximaal 125.000 euro, hoe groot de fraudezaak ook is. En zelfs dat blijft soms dode letter omdat justitie geen incassobureau heeft dat alle verbeurdverklaringen opvolgt. Bovendien blijven de tussenpersonen, de spinnen in het web van de grote internationale fraudeconstructies, grotendeels buiten schot.

Gevolg van dit alles: fraudeurs kunnen rustig hun gang gaan en speurders geraken ontmoedigd. En zo is de vicieuze cirkel rond.